• Cornelis Calkoen
  • Nederlandse Vlag
  • Audientie
  • Elgin Istanbul
  • istiklal caddesi
  • Palais de Hollande
  • Zicht vanaf Palais

Witte Roos

Beyaz Gül – Turks voor Witte Roos - was de beeldschone geliefde van de ongetrouwde ambassadeur Cornelis Calkoen gedurende diens ambtstermijn in Istanbul van 1727-1744. Calkoen was een succesvolle diplomaat, mede dankzij zijn vele relatiegeschenken aan de sultan. Zo bracht hij voor sultan Ahmet III fluweel mee, een stof die tot dan toe in Turkije onbekend was.

Over Beyaz Gül is weinig bekend. In Ottomaanse kronieken wordt naar Beyaz Gül verwezen als "een vrijgelaten slavin uit Cirkassië (in het noorden van de Kaukasus) of Montenegro" en wellicht was haar ethniciteit Armeens of Slavisch. 

Afscheid

Beyaz Gül en Cornelis Calkoen golden met hun sterke, maar verboden liefdesrelatie als de Romeo en Julia van hun tijd. Toen Calkoen naar Den Haag werd geroepen om verslag te doen van zijn werk, vroeg hij Beyaz op hem te wachten. De zeereis duurde echter zeven maanden.

Eenmaal terug in Nederland werd hij aangesteld als ambassadeur in Frankrijk. Calkoen sloeg de baan af; hij was bereid een minder goede betrekking aan te nemen, als het maar in Turkije was. De Nederlandse Staten-Generaal gaven toe, mits hij eerst een tijdelijke functie in (het toen Poolse) Dresden zou bekleden. Die aanstelling werd echter tegen zijn zin verlengd. Pas in 1761, zeventien jaar na zijn vertrek uit Istanbul, werd hij teruggeroepen naar Nederland.

Niet eerder dan in 1763 mocht Calkoen opnieuw als ambassadeur naar Istanbul afreizen. Hij was in al die tijd ongetrouwd gebleven. Juist voordat hij zou afreizen naar Istanbul, overleed hij echter op 67-jarige leeftijd. Beyaz kreeg nooit bericht van de dood van haar geliefde, want, zo gaat het verhaal, niemand durfde het haar te vertellen. Wanhopig wachtte zij aan de poort van het Palais de Hollande in Istanbul, de Nederlandse ambassade. Daar stierf zij ten slotte aan een gebroken hart en in de veronderstelling dat Calkoen haar vergeten had.

 

's Nachts

In de muur van de trap naar de tuin van Palais de Hollande is een beeldje ingemetseld van een slapende Beyaz Gül, wachtend op haar Cornelis. Ook werd haar relatie met de ambassadeur op allegorische wijze op een snuifdoos afgebeeld. Een vette kalkoen - de ambassadeur was zeer corpulent - wordt vastgehouden door de godin Venus, die op haar beurt door de god Amor aan de ketting wordt gehouden. Een verwijzing naar de onwettigheid van hun verhouding.

Het gerucht gaat dat haar geest nog regelmatig door het paleis waart. Corrie Giesen, echtegenote van consul Jan Giessen, vertelde een verslaggever van Trouw in 2003 nuchter van aard te zijn ,,Maar toch hoor ik 's nachts wel eens geruis of geluiden, alsof er iemand rondzwerft door het gebouw. Ook komt het voor dat er zomaar dingen zijn verplaatst, of dat de pianoklep plotseling open staat ...''

De Beyaz Gül van Titia Ex

In 2012 werd kunstenaar Titia Ex door de deelgemeente Beyoğlu en het Nederlands Consulaat-Generaal benaderd om een lichtkunstwerk te ontwerpen. Ze koppelde beide vragen aan elkaar en koos Beyaz Gül als de inspiratiebron voor de beide kunstwerken. Titia Ex:

"Een hommage aan Beyaz Gül, met haar gevangen hart en standvastige trouw, werd belichaamd in de robuuste Galata toren met zijn roemrijke verleden. Op de trans van deze toren zou een gekromde, witte lichtlijn van neon aangebracht worden die dwars door de toren heen lijkt te lopen. Een ijle onderbroken booglijn die een uitkijkpost, een zoeklicht, een geheimzinnige aanwezigheid uitdrukt. Die net als een piercing, of de doorn van een roos, dwars door de fluweelzachte huid is gestoken. Essentieel in het project Beyaz Gül Galatatoren is het ervaren van de tussenruimte; dat wat je niet ziet maar wel als lading voelt.

Bij het Consulaat-Generaal visualiseert het kunstwerk de legende van Beyaz Gül als een 250 cm hoge schim opgebouwd uit 'getekende lichtlijnen'. De lijnen zijn gemaakt van helder blank glas met blauw gas erin. Het licht beweegt zachtjes heen en weer, gestuurd door een computer. Van veraf gezien is de schim blauw, van dichtbij wittig. Wanneer er geen licht brandt, kijk je er dwars doorheen.”

Het Beyaz Gül Galatatoren-gedeelte van het project wacht nog op realisatie. Het werk voor het Consulaat-Generaal werd zwevend opgehangen aan staaldraden tussen twee pilaren op het voorplein van het Palais de Hollande, zichtbaar vanaf Istiklal Caddesi, de drukste winkelstraat van de stad. Het hangt momenteel in de tuin van het Palais.

Foto 1: Beeldje van Beyaz Gul en gedenkplaat in de tuin van het Palais de Hollande. Klik op de foto om te vergroten en te lezen.
Foto 2: Copyright Titia Ex. Kunstwerk uit 2012, nu in de achtertuin van het Palais de Hollande.